Zamek Pilcza (Smoleń)

O Pilicy » Obiekty » Obiekty mieszkalne » Zamek Pilcza (Smoleń)

 STRONA W TRAKCIE AKTUALIZACJI INFORMACJI

 

Ziomkowie! obce odwiedzający kraje co własnej ziemi nie znacie,przybywajcie wokolice Ojcowa,Pieskowej Skały,Pilcy a może z rumieńcem na twarzy,szczera przyznacie prawdę ,że i nam Bóg udzielił piękności natury.

[Roman Hubicki]

 Jest wiele hipotez odnoszących się do dziejów pierwotnej pilickiej warowni.

 Jest podobieństwo, że Sieciech Iszy za Bolesława Chrobrego hetman wielki i wojewoda krakowski, był właścicielem Pilcy, a po nim odziedziczył tę majętność Sieciech 2gi, także hetman i pogromca Zbigniewa za Władysława Hermana. Dwaj jego synowie Andrzej i Otto, odziedziczywszy Pilcę majętność, jest ślad że pierwsi pisali się Pileckiemi.Wielkie jest podobieństwo, że jeden z Sieciechów byt założycielem zamku pileckiego, z swej niedostępności wówczas obronnego, bo obydwa będąc hetmanami i poskromicielami najeźdźców ziemi polskiej i swawoli przemożnych panków, czuli potrzebę w blizkości granic szląskich i Morawy, wznieść obronny zamek, dla ochrony od napadów.

[Roman Hubicki.”Opis trzech zamków w bliskości Krakowa w okręgu Pileckim”]

 Dzieje te znaczone były kolejnymi nieudokumentowanymi jednak wielce prawdopodobnymi zniszczeniami.

  Z kroniki Stryjkowskiego przez Gwagnina przywłaszczonej, wyczytuję: że Wacław król czeski dobijając się o koronę polską z Władysławem Łokietkiem, w roku 1300 zdobył zamki; lelowski, pilecki i wiślicki. Wzmianka o tem tego kronikarza, nie jest bezzasadna; albowiem po dziś dzień utrzymuje się miejscowa tradycja, czyli gminne podanie, że ten zamek podczas wojen był burzony i naprawiany; to jeszcze na szczątkach murów spostrzegać się daje, bo naprawa cegłą muru ze skał pierwotnie wystawionego,kasowanie okienek a dawanie okien, są widoczne, a wykopywane wkoło zamka ostrogi, podkowy, kości ludzkie, grosze pragskie i róine dawnych kształtów żelaziwa, naprowadzają na to mniemanie, te zamek ton był oblegany i dobywany.

[Roman Hubicki.”Opis trzech zamków...”]

 Według mało wiarygodnych domniemań sądzono, że w XIII w. w pobliżu wcześniejszego grodziska z XI w. wzniesiono tu drewniano-ziemny gród. Być może w 1241 r. drewnianą warownię zniszczyli Tatarzy. Podobny los miał spotkać Pilczę podczas wojny domowej w l. 1230-38 toczonej pomiędzy księciem wrocławskim Henrykiem Brodatym, a księciem mazowiecko-kujawskim Konradem o spadek po Leszku Białym. Żegota Topór,który był zwolennikiem pokonanego w tym sporze księcia Konrada,walczył przeciwko księciu Bolesławowi Łysemu. W trakcie walk odbił on zamki w ziemi krakowskiej,które wcześniej zostały zdobyte przez Klemensa z Ruszczy dla Bolesława Wstydliwego.Pilica mogła być w tym czasie miejscem starć i przechodzić z rąk do rąk.

 W roku 1287 Pilica znalazła się na szlaku trzeciego najazdu tatarskiego. Ślad tego wydarzenia pozostał w ludowych opowieściach dotyczących leżącego gdzieś w lasach wokół Złożeńca miejsca zwanego Tatary. Kolejna pożoga miała mieć miejsce w 1297 lub 1300 r. w trakcie walki o tron polski pomiędzy księciem Władysławem Łokietkiem a królem czeskim Wacławem.

 Być może świadkiem tych działań militarnych były znaleziska,o których pisze XIX -wieczny właściciel warowni Roman Hubicki.

  W roku 1845 zajęło mnie od strony południa miejsce pod samym murem ,niedostępnymi cierniami głogiem zarosłe;kazałem je oczyścić, w niektórych miejscach na dwa łokcie wgłąb ziemię poruszyć dla zrównania go pod uprawę wina;tu natrafiłem na mnóstwo kości ludzkich w proch się rozsypujących,wykopano wiele ostróg,toporków,strzemion i różnego kształtu żelaziwa wyrobionego ale wszystko w zupełności rdzą przejętej w znacznej ilości strawione. Między innemi znaleziono jeden pieniądz zupełnie zczerniały,a po odczyszczeniu ,okazał się tak wybitny odcisk grosza praskiego za Wacława króla czeskigo odbitego.

[Roman Hubicki.”Opis trzech zamków ...”]

Domniemany gród nie był jedynym umocnionym obiektem w okolicy. Umocnienia na Grodzisku Pańskim funkcjonowały pomiędzy połową XIII i połową XIV wieku a po pożarze nie zostały już odbudowane. Na wierzchołku Skał Zegarowych można dostrzec ślady niedokończonego założenia obronnego z wałami ,wydatowanego na przełom XIII i XIV w. Na skale Biśnik prawdopodobnie istniało niegdyś niewielkie założenie wieżowe będące strażnicą funkcjonującą na przełomie XIII i XIV wieku. Istnienie tych założeń zaowocowało twierdzeniem,że wokół dzisiejszego Smolenia miał funkcjonować silny system obronny składający się z zamku Pilcza,umocnień na Górze Grodzisku Pańskim,fortyfikacji wieżowej na Górze Biśnik i umocnień w Skałach Zegarowych. Utrzymywanie trzech czy czterech położonych blisko siebie obiektów  nie mających możliwości wzajemnego wspierania się w działaniach obronnych było by jednak działaniem nieracjonalnym a to przemawia przeciwko tej hipotezie. Wobec przytoczonych wyżej burzliwych dziejów warowni należy założyć,że wspomniane cztery obiekty obronne nigdy w komplecie nie funkcjonowały w jednym czasie. Moim zdaniem,w niemożliwej dzisiaj do odtworzenia kolejności współpracowały one z trzonem obrony,który stanowił gród a potem zamek Pilcza,przejmując lub uzupełniając ,w większym lub mniejszym stopniu,jego rolę na czas odbudowy po kolejnych zniszczeniach.

Hipotezą nie negowaną przez historyków jest to, że to Otton z Pilczy wzniósł murowany zamek po zniszczeniu drewnianej warowni założonej przez kasztelana Jana z Pilicy.

Biorąc pod uwagę koszty,możliwości finansowe oraz czas potrzebny dla wzniesienia budowli obronnej można,nie zgadzając się we wszystkim z autorytetami, doszukiwać się trzech okresów budowy związanych z kolejnymi właścicielami :

Okres I - „zamek górny”fundatorem był kasztelan radomski Jan z Pilicy lub Otto z Pilczy ze wskazaniem na tego pierwszego. Jan z Pilicy był synem Ottona Żegocica z Tułkowic, wnukiem Żegoty. Występuje w roku 1319 na przywileju lokacyjnym Tęczyna .W latach 1319-29 wraz z ojcem Ottonem Żegocicem z Tułkowic występuje na innych dokumentach kasztelana Nawoja z Morawicy.

Z Pilica związany był w tym czasie,uznawany za brata Ottona, Zaklika z Pilicy,znany z jednej tylko bezspornej wzmianki z roku 1657,był prawdopodobnie bratem Ottona z Pilczy. Z 1364 roku znany jest Zaklika z Rudna być może tożsamy z Zakliką z Pilicy. Z faktu,że po śmierci Ottona cały majątek odziedziczyła Elżbieta wynikają trzy możliwości:

  • Zaklika zmarł bezpotomnie.
  • Zaklika przekazał swojemu potomstwu dobra uzyskane w wyniku wcześniejszego podziału majątku podziału z Ottonem. Według jednej z hipotez potomkiem Zakliki był Marcisz Rup, którego syn nosił imię Zaklika a w tej gałęzi rodu licznie występowały imiona typowe dla przodków pilickiej gałęzi [4xJan,3x Otto,3xAndrzej] Wywód ten osłabia fakt,że syn Marcisza Rupa, Jan z Aleksandrowic,ożenił się z Jadwigą, wnuczką Ottona z Pilczy co jednak nie wyklucza pokrewieństwa we wcześniejszych pokoleniach.
  • po śmierci Ottona z majątku pilickiej gałęzi Toporów pozostała jedynie ta część, którą wniosła Jadwiga z Melsztyna.

W tym czasie powstał zamek górny na wysokiej skale. W zachodniej części założenia powstała wysoka wieża o średnicy około 7,5 metra, od której mury obwodowe biegły po krawędzi skały. Wejście do wieży znajdowało się na poziomie szczytu murów. Wschodnią część skały zajmował budynek mieszkalny. Z zamku górnego, będącego najstarszym pozostałym do dziś założeniem, ocalała okrągła wieża obserwacyjna - stołp górująca nad okolicą oraz mury zamku tzw. kamieńca do wysokości ok. 1,5 metra. Wieża ma dwa otwory: jeden wyżej, który stanowił dawniej jedyne wejście do wieży oraz drugi u podnóża wykuty później przez poszukiwaczy skarbów. Zbudowana jest z ciosowych bloków skalnych i jest to najstarsza budowla kamienna wzniesiona w tym miejscu. Pozostała część zamku górnego była dawniej tylko nieco niższa niż wieża, a przynajmniej jedno z pięter budynku mieszkalnego sięgało wysokości górnego otworu wejściowego do wieży. Grubośćmurów wieży sięga 2,20 m. Do zamku górnego prowadziło jedno wejście krętą ścieżką a następnie po pięciu stopniach wykutych w kamieniu. Część mieszkalna ma zewnętrznej stronie wymiary 18,60x9,70 m a grubość ścian sięga 1,70 m. W lewym narożniku od wejścia był piec kominkowy a po prawej stronie od wschodu okna. Zamek górny w dolnej części zbudowany jest na zaprawie glinianej a wyżej na wapiennej i nosi ślady przebudowy.

Okres II – wschodni „zamek dolny” - wzniesiony za czasów Ottona z Pilczy i jego żony Jadwigi z Melsztyna. Rozpoczęcie rozbudowy nastąpić musiało w okresie apogeum politycznej kariery Ottona z Pilczy a więc po roku 1350. Wbrew pozorom Otto z Pilczy miał poważne problemy finansowe a majątek rodu oparty był na dochodach z dóbr wniesionych przez Jadwigę z Melsztyna. Na wschód od „zamku górnego” powstał, założony na planie zbliżonym do pięciokąta, „zamek dolny”,który być może najpierw był nieufortyfikowanym podzamczem,potem majdanem gospodarczym otoczonym ziemnym lub drewnianym obwarowaniem a w końcu włączony został w fortyfikacje zamkowe tworząc dziedziniec mieszczący pomieszczenia dla drużyny i służby. Majdan gospodarczy otoczony został kamiennym murem miejscami dochodzącym do grubości 2 metrów. Narożniki dodatkowo wzmocniono skarpami. Mury zakończone były blankami, kryjącymi chodnik dla straży. Zachowała się ostrołukowa brama wjazdowa, w której znajdują się widoczne wgłębienia służące do spuszczania brony. W pd-wsch części tego dziedzińca na skale mury niespodziewanie załamują się kilkukrotnie co wskazuje na prawdopodobne istnienia w tym miejscu wieży obserwacyjnej założonej na planie zbliżonym do prostokąta.

Okres III – zachodni „zamek dolny” - zbudowany prawdopodobnie za czasów Jana Granowskiego ale nie można wykluczyć,że prace rozpoczęły się jeszcze za czasów Elżbiety z Pilczy,kiedy funkcjonujący dotychczas obiekt przestał być wystarczająco reprezentacyjnym. Jan wraz z siostrą Elżbietą dziedziczył znaczny majątek po matce. Początkowo zarządzali majątkiem wspólnie między innymi fundując i uposażając prepozyturę w kościele parafialnym w Pilicy. Jan Granowski rezydował głównie na zamku w Łańcucie gdzie sześciokrotnie gościł Władysława Jagiełłę a w roku 1439 gościł u siebie króla rzymskiego i węgierskiego Zygmunta Luksemburskiego powracającego ze zjazdu w Łucku 1439. Jan Granowski był jednak na tyle bogatym magnatem,że sfinansowanie rozbudowy zamku Pilcza nie stanowiło dla niego problemu. O jego finansowej pozycji świadczą liczne pożyczki udzielane Kazimierzowi Jagiellończykowi. Płacił kupcom krakowskim rachunki królewskie, poręczył też jego inne królewskie długi. W okresie wojny z zakonem krzyżackim dawał gwarancje na pobrane na potrzeby państwa kosztowności z kościołów poznańskich.W roku 1450 siostrzeniec Jana,syn księżnej opolskiej Elżbiety,Wacław,zrzekł się swoich uprawnień do dóbr łańcuckich,wsi w okolicy Kańczugi oraz innych posiadłości w ziemi ruskiej na rzecz swego wuja w zamian za dobra Pilcza i Mrzygłód oraz 2 tysiące grzywien. Wkrótce jednak, po śmierci Wacława,w wyniku działów, zamian i wykupów Jan stał się wyłącznym właścicielem dóbr w ziemi przemyskiej,na które składały się Łańcut, Kańczuga z 20 wsiami i Tyczyn z 18 wsiami oraz klucza pileckiego czyli miast Pilica i Mrzygłód z 15 wsiami i 3 kuźnicami oraz części Branic w ziemi krakowskiej.W latach następnych, mimo iż nadal nie sprawował żadnego urzędu, często przebywał w otoczeniu króla, brał udział w sejmach, zjazdach generalnych krakowskich, sandomierskich i ruskich,zasiadał na rokach sądowych, świadkował na dokumentach królewskich. W roku 1471 gościł w Łańcucie króla Kazimierza Jagiellończyka jednak wiele faktów wskazuje na to,z po roku 1450 rezydencją stała się Pilcza. Na zachód od „zamku górnego” znajdują się ruiny odrębnej,zachodniej części zamku dolnego. Część ta powstała nieco później niż wschodnia o czym świadczy dokładniejsza obróbka kamienia. Znajdowały się tu pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze. W resztkach murów dochodzących do wysokości 2 piętra pozostało kilka okien, strzelnica, szczątki bramy wjazdowej oraz ślady podziału na komnaty. Część zachodnia połączona była z basztą zamku górnego murem biegnącym po skale. Od północnej strony,z częścią wschodnią,poprzez umieszczone w murach niewielkie furty łączyła ją przewiązka komunikacyjna. Wjazd na dziedziniec zamku zachodniego prowadził od południowej strony.

Zachowały się ślady mieszkania właściciela-trzy zamknięte ostrołukowo i prostokątnie okna w murze południowym oraz mury z prostokątnym występem i na zewnątrz skarpy resztki bramy wjazdowej.

[aktualizacja 10 maja 2010]

Informacja o udziale Bonerów w rozbudowie  zamku Pilcza jest dla mnie niewiarygodna:

http://www.jura-pilica.com/?bonerowie-na-smoleniu,267