Pilicka Madonna

O Pilicy » Malarstwo i rzeźba » Obrazy istniejące » Pilicka Madonna

Pani Katarzyna Bury z Muzeum Historycznego Miasta Krakowa zwróciła uwagę na wystawione na Allegro malowidło,w którym fachowym okiem rozpoznała dzieło pochodzące z czasów średniowiecza. Po dotarciu do sprzedawcy okazało się, że wystawione na sprzedaż malowidło było fragmentem większej całości, która do naszych czasów przetrwała w kawałkach, niekompletnych ale umożliwiających rekonstrukcję. Odkrycie średniowiecznego obrazu nietkniętego przez wieki przemalowaniami, zachowanego w warstwie malarskiej w takim stanie, w jakim został stworzony stało się sensacją. Sprzedający wiedział o fragmentach obrazu tylko tyle, że przetrwały do naszych czasów w okolicach Pilicy i że posłużyły do zrobienia szuflad w szafie, w której prawdopodobnie przechowywano ornaty w zakrystii. W wielu kościołach aż do początku XIX wieku trwały modernizacje wnętrz podczas których usuwano starsze wyposażenie przenosząc je do uboższych kościołów lub niszcząc średniowieczne zabytki. Stolarz, który wykonywał szuflady wykorzystał deski stanowiące podkład obrazu. Próbował przy tym usunąć warstwę farb jednak gdy zorientował się jak mocno trzyma się ona podłoża odwrócił jedynie obraz strona pomalowaną na dół tworząc z niego dno szuflady. Dzięki temu dzieło przetrwało do naszych czasów nosząc jedynie ślady wytarte od wysuwania szuflad. W kościele św. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty w Pilicy, w kaplicy św. Anny znajdował się obraz z przedstawieniem patronki. Nie wiemy, jak obraz wyglądał. Pewne jest tylko to, że istniał gdyż został wymieniony w opisie wizytacji parafii przez biskupa. Nie wiadomo, kto był jego fundatorem. Być może fundatorem był Mikołaj z Pilicy, który w tym czasie łożył spore sumy na pilicką farę. Przypisanie obrazu do kościoła w Pilicy to jednak tylko hipoteza według której obraz został usunięty ze światyni w XVII wieku podczas zmiany wystroju kościoła.Tajemnica pozostaje kiedy deski, na której namalowany został obraz użyto do wykonania szuflady i jakie były dzieje mebla zanim jego fragmenty trafiły na aukcję. 

 

Imię Anna pochodzi od hebrajskiego słowa hannah oznaczającego łaskę. O życiu świętej Anny, matki Marii, nie ma żadnych informacji w księgach Nowego Testamentu. Ewangelie kanoniczne również milczą na jej temat. Jedyne informacje dotyczące życia świętej pojawiają się w pochodzących z początków chrześcijaństwa apokryfach, które kościół katolicki odrzucił – Protoewangelii Jakuba, z Ewangelii Pseudo-Mateusza, oraz z Ewangelii o Narodzeniu Marii. Przekazy te w swojej treści oprócz opisów legendarnych i baśniowych, zawierają informacje wiarygodne, przekazywane przez tradycję kościoła. Według apokryfów święta Anna urodziła się w Betlejem w rodzinie potomków królewskiego rodu Dawida - Stolanusa i Emerentiany. O związkach małżeńskich Świętej Anny dowiadujemy się z legendy, znanej z dwóch XIII-wiecznych źródeł : Złotej legendy Jakuba de Voragine, i Speculum Historiae Wincentego z Beauvaix, oraz z XIV-wiecznego pisma Ludolpha von Sachsen nazywanego Vita Christi. Anna w wielu 24 lat poślubiła Joachima, który także pochodził z rodu Dawida. Małżonkowie żyli pobożnie dzieląc swój majątek na trzy części, z których jedną ofiarowywali na utrzymanie świątyni, drugą na potrzeby ludzi biednych i pielgrzymów, trzecią pozostawiali dla siebie. Od IV wieku do dzisiaj pokazuje się przy Sadzawce Owczej w Jerozolimie miejsce, gdzie stał dom Anny i Joachima. Obecnie wznosi się na nim trzeci z kolei kościół, który wybudowali krzyżowcy. W ciągu 20 lat małżeństwa św.Anna i św.Joachim nie doczekali się potomstwa a w kulturze żydowskiej brak dziecka był uważany za świadectwo tego, że związek pozbawiony jest Bożego błogosławieństwa co w oczach ludzi uchodziło za wielkie nieszczęście.

 

Pewnego dnia Joachim udał się do Jerozolimy, aby złożyć ofiarę w świątyni. Kapłan pełniący nie przyjął jednak ofiary mówiąc: "Nie godzi się, byś ty jako pierwszy składał swe dary, jako że nie zrodziłeś potomka w Izraelu". Joachim opuścił małżonkę i udał się na pustynię gdzie pościł 40 dni i 40 nocy, oczekując, aby Bóg spojrzał na jego smutek. Anna, nie mając informacji o losie Joachim, opłakiwała swoje wdowieństwo. Jej smutek stał się jeszcze większy, kiedy służąca wytknęła Annie bezdzietność. W popołudniowej porze Anna udała się do ogrodu, by tam opłakiwać swoje życie. Kiedy podniosła oczy do nieba i zobaczyła gniazdo wróbli na drzewie laurowym, wypowiedziała błagalną modlitwę do Boga: "Panie, Boże wszechmogący, który obdarzyłeś potomstwem wszystkie stworzenia, zwierzęta dzikie i domowe, gady, ryby, ptaki, i wszystko to cieszy się ze swego potomstwa, dlaczego mnie jedną odsunąłeś od daru Twojej łaskawości? Ty wiesz, Panie, że na początku małżeństwa złożyłam ślub, iż jeżeli dasz mi syna lub córkę, ofiaruję je Tobie w Twym świętym przybytku". Wtedy ukazał się anioł, który zapowiedział narodzenie dziecka i powrót Joachima. W tym samym czasie Joachim również miał widzenia anioła, który pocieszył go, mówiąc: "Pan Bóg przyjął łaskawie twoją modlitwę i jałmużnę, otrzymasz córeczkę i nadasz jej na imię Maryja; ta córeczka będzie od dzieciństwa Bogu oddana i pełna Ducha Świętego".


 

W 45 roku życia Anny urodziła się dziewczynka, której zgodnie ze zwyczajem żydowskim w 15 dniu nadano imię Miriam (Maria). Po trzech latach pobytu w domu rodzinnym, zgodnie z daną wcześniej obietnicą Joachim i Anna oddali swe dziecko do świątyni jerozolimskiej, by tam służyło Bogu. W wieku 14 lat Maria została żoną Józefa. Wg przekazów wkrótce zmarł św.Joachim a Anna zamieszkała z córką i jej mężem w Nazarecie gdzie po dwóch latach zmarła w wieku siedemdziesięciu dziewięciu lat . Według oficjalnej wersji pochowano ją Dolinie Jozafata. Według jednego z podań grób św. Anny i św. Joachima miał jednak znajdować się w miejscu ich domu. Inni miejsce grobu sytuowali przy wejściu na Górę Oliwną. Relikwie obojga małżonków widziano jeszcze w XII w. w niewielkiej cerkwi przy sadzawce Betsaida. Obecnie uważane są za zaginione.Według jednego z apokryfów św. Anna po śmierci św. Joachima jeszcze dwukrotnie wychodziła za mąż: za Salomosa i Kleofasa. Z tych związków miały urodzić się córki nazywane Maria Salome i Maria Kleofasowa. Informacje o dwóch młodszych córkach Anny przynoszą ewangelie Św. Mateusza , św.Marka i św. Jana. Maria Kleofasowa, Maria Salome, oraz Maria Magdalena były tymi trzema Mariami,które były często ukazywane w sztuce jako Trzy Marie u Grobu Chrystusa. Maria Kleofasowa poślubiła Jakuba zwanego Alfeuszem i urodziła czterech synów: Jakuba Młodszego, Józefa Sprawiedliwego, oraz Szymona i Judę Tadeusza. Młodsza córka Anny, Maria Salome wyszła za Zebedeusza, których dziećmi byli Jakub Większy Apostoł oraz Jan Ewangelista. Oprócz Józefa Sprawiedliwego wszyscy synowie obu Marii stali się później uczniami Chrystusa, których pochodzenie zostało także zapisane w Nowym Testamencie.

 

W miarę jak rozrastał się kult Matki Chrystusa, wzrastała także cześć jej rodziców. Szczególną czcią była zwłaszcza otaczana św. Anna. Jej kult istniał już we wczesnym okresie chrześcijaństwa. Święto rodziców Matki Bożej obchodzono najpierw tylko na Wschodzie a na Zachodzie wprowadzono je dopiero w X wieku. W dawnej liturgii poświęcono św. Annie 118 hymnów i 36 sekwencji. Ikony św. Anny znane są od VIII w. kiedy to św. Anna przedstawiana była w ikonografii bizantyjskiej w scenach ze swego żywota. W ikonografii zachodniej wizerunki św. Anny pojawiły się dopiero w X w. W ikonografii św. Anna ukazywana jest w scenach z apokryfów oraz obrazujących życie Maryi. Najbardziej znane są ikony "Poczęcia sprawiedliwej Anny", na których modli się w ogrodzie do Boga oraz "Zaśnięcia sprawiedliwej Anny", na których odziana w niebieskie szaty leży na łożu śmierci z krzyżem w ręce. Św. Annę spotykamy również na ikonach poświęconych niektórym wydarzeniom z życia Matki Bożej. Ukazują ją one analogicznie do typów ikonograficznych Matki Bożej, bez żadnego atrybutu. Święta przedstawiana jest na nich gdy w geście macierzyńskim przytula swoją twarz do policzka Dzieciątka. Na przedstawieniach Narodzenia Bogarodzicy Anna leży na łożu, kierując wyciągnięte ręce do siedzącego obok Joachima, a na ikonach Wprowadzenia Matki Bożej do Świątyni wraz z mężem oddaje Marię arcykapłanowi Zachariaszowi. Św.Anna przedstawiana jest jako starsza kobieta z welonem na głowie. Najczęściej ukazywana jest z Najświętszą Marią Panną jako dziewczynką lub jako tzw. św. Anna Samotrzeć – z Marią i małym Jezusem. Jej szaty i chusta na głowie są czerwone a szaty Dzieciątka mają kolor złoty. Św. Joachim ukazywany jest jako starszy, brodaty mężczyzna w długiej sukni lub w płaszczu. Występuje w licznych cyklach mariologicznych oraz w scenach z życia św. Anny. Jego atrybutami są anioł, Dziecię Jezus w ramionach, dwa gołąbki w dłoni, na zamkniętej księdze lub w małym koszyku, jagnię u stóp, laska, kij pasterski, księga, zwój. W ikonografii zachodniej spotykane są sceny spotkania Joachima i Anny u Złotej Bramy oraz wizerunki Rodziny Matki Bożej. Oba te motywy w prawosławnej ikonografii pojawiają się rzadko. W sztuce zachodniej od XIV w. pojawił się motyw ikonograficzny zwany Anna Samotrzecia - ukazujący Annę z Marią i Dzieciątkiem. Najczęściej powtarzanym tematem jest tu św. Anna ucząca czytać Marię. Na Zachodzie atrybutami świętej były palec na ustach, księga i lilia. Św. Anna jest patronką małżeństw, kobiet rodzących, matek, wdów, położnic, ubogich robotnic, górników kopalni złota, młynarzy, powroźników, piekarzy i żeglarzy. Bardzo liczne są też kościoły i sanktuaria pod jej wezwaniem. Ku czci św. Anny powstało 5 zakonów żeńskich.

 

Rodzina Marii stała się tematem wielu obrazów i rzeźb tworzonych zwłaszcza po rozpowszechnieniem tego wątku w wyniku widzenia przeoryszy klasztoru Klarysek w Gandawie, błogosławionej Colette Boilet, które miało to miejsce w roku 1408. Collette Boilet ukazała się św. Anna wraz z córkami i opowiedziała zakonnicy swoje dzieje. Jest to typ ikonograficzny ukazujący Marię z Dzieciątkiem, jej matkę św. Annę, przyrodnie siostry Marii – Marię Salome i Marię Kleofasową z rodzinami oraz dalszych krewnych. Temat Rodziny Marii malowali artyści niderlandzcy: Quentin Massys, Geertgen tot Sint Jens, Martin de Voos, malarze niemieccy: Lucas Cranach Starszy i Mistrz Ołtarza z Ortenbergu. Autorami grafik o tej tematyce byli Albrecht Dürer i autor Liber Chronicarum Michael Wolgemut a rzeźbę stowrzył Tilman Riemenschneider. Nieznany z imienia witrażysta stworzył witraż o tej tematyce znajdujący się w katedrze w Fryburgu Bryzgowijskim. Obradujący w latach 1545-1563 Sobór trydencki krytycznie zareagował na ten wątek ikonograficzny niepochodzący bezpośrednio z Biblii doprowadzając do zakazania jego rozpowszechniania. Nie są znane dzieła przedstawiające Rodzinę Marii starsze niż XVI- wieczne.

 

Podobieństwo pilickiego obrazu do pochodzącego z Ołpin obrazu "Rodzina Marii", przechowywanego obecnie w Muzeum Narodowym w Krakowie sugerowało, że autorem mógł być działający w 1. ćwierci XVI w. na terenie Małopolski, nieznany z imienia malarz nazywany w historii sztuki Mistrzem Rodziny Marii, któremu przypisano około dwudziestu obrazów o tej tematyce zachowanych w polskich i w światowych muzeach. Historycy sztuki sugerują, że anonimowym mistrzem był Joachim Libnau, notowany dokumentach w latach 1496-1526 lub niemal nieznany Mistrz Wincenty, który w latach 1501-1523 ośmiokrotnie piastował godność starszego cechu. Na to, że autorem dzieła może być Mistrz Rodziny Marii lub jego warsztat, naprowadził Katarzynę Bury charakterystyczny dla tego twórcy sposób malowania brwi, które przypominają jodełkę. Łuk brwiowy zaznaczony jest grubą kreską, od której odchodzą drobne, króciutkie linie. Ten sposób malowania brwi jest przez historyków sztuki uznawany jest niemal za podpis Mistrza Rodziny Marii. Typowe dla jego twórczości są także oczy postaci z mięsistymi, półprzymkniętymi powiekami oraz sposób malowania czepca.Charakterystyczne dla twórczości Mistrza dynamiczne układy rozwianej draperii, dekoracyjne układy pasm tkaniny, szerokie zakola płaszczy oraz ostro zakończone wypustki szat wskazują na silny wpływ sztuki Wita Stwosza. Efektowna technika malowania lśniących włosów i fryzowanych bród. W krajobrazach dominują obłe pagórki, skalne filary i grupy drzew lub zarośli o drobiazgowo zaznaczonych liściach. Charakterystyczne motywy malarskie oraz ekspresja fizjonomiczna postaci pozwalają na uzasadnienie związku dwudziestu dzieł z warsztatem jednego mistrza. Tło pilickiego obrazu wytłoczone zostało motywem roślinnym na tyle charakterystycznym i powtarzalnym w dziełach tego autora, że przypuszcza się, że w jego pracowni istniał wzornik, którego używano w wielu obrazach.

 

Mistrz należał do artystów cieszących się dużym powodzeniem, o czym świadczą zamówienia napływające do jego pracowni z Kielc, z Piotrkowa, z Kalisza, z okolic Przemyśla , z Podkarpacia, z pogranicza śląskiego i Węgier. Przypisuje mu się autorstwo obrazu "Zaśnięcie Marii Panny" w kościele parafialnym w Piotrkowie Trybunalskim, tryptyk "Św. Marcina" w kościele parafialnym w Grywałdzie oraz sceny Zmartwychwstania na skrzydłach ołtarza z kościoła w Sabinowie przechowywane dzisiaj w Węgierskiej Galerii Narodowej w Budapeszcie.Ciekawostką pilickiego obrazu jest odcisk palca malarza lub złotnika na czepcu Marii Salome.

 

 

Dzięki panu Łukaszowi Gazurowi z Dziennika Polskiego nawiązałem kontakt z panią Katarzyną Bury. Mam nadzieję,że dzięki temu prędzej czy później będę mógł pokazać na stronie fotografie odnalezionego obrazu. Na razie zapraszam na stronę Dziennika Polskiego gdzie można obejrzeć fragment obrazu przedstawiający Marię Salome. Ciąg dalszy historii → tutaj

 

Mistrz Rodzin Marii starszy

 

Mistrz Rodziny Marii. Ołtarz z Olpin

 

Lucas Cranach Starszy, Rodzina Marii. R.1509 Stadelsches Kunstinstitut.Frankfurt

 

św.Anna

 

Święta Rodzina. Sacra Conversazione. Środkowa część Ołtarza z Ortenbergu ok. 1430r


 

Św.Rodzina. Wallraf-Richartz Museum