Karol Wessel

O Pilicy » Właściciele » Inni właściciele » Karol Wessel

Jego dziadek, Wojciech Wessel (ur.1679) był jednym z braci Marii z Wesslów Sobieskiej. Spośród jej rodzeństwa ponad przeciętność wyrósł Augustyn Adam, biskup inflancki, potem kamieniecki. Pozostali bracia to kasztelan zakroczymski Franciszek (ok. 1686 – 1724) i starosta ostrowski Jan-Józef (ok. 1673– 1749). Od 1720 roku Wojciech był kasztelanem warszawskim. Po rozwodzie z córkąWładysława z Raciborska Morsztyna herbu Leliwa, bachmistrza wielickiego, przechrzczonego arianina, w 1713 r. został zięciem Józefa Parysa herbu Prawdzic i Joanny z Morsztynów. Trzecią towarzyszką jego życia i matką ojca -Teodora Wessla- została córka Hieronima Załuskiego herbu Junosza (zm. 1714) i jego pierwszej małżonki Katarzyny Fredrówny herbu Bończa. Marcin Matuszewicz w swoich pamiętnikach pisze, że pod koniec życia stracił cały swój majątek i żył z datków, które przekazywali mu panowie. Z okazji wyjazdu na sesję Trybunału Koronnego w Piotrkowie prosi „o parę szkapin do podróży”, bo własnych nie ma. Na sejmie ekstraordynaryjnym dwuniedzielnym w 1750 r. Wojciech złożył urząd kasztelański i odtąd żył jak zwykły szlachcic. W 1751 roku Teodor objął Pilicę, wówczas Wojciech zamieszkał u niego. Zmarł 9 sierpnia 1760 roku i został pochowany w podziemiach pilickiego klasztoru.

W 1753 roku Teodor Wessel, dzięki staraniom swojej ciotki, Marii z Wesslów Sobieskiej, zawarł małżeństwo z Konstancją Karoliną hr. Wielopolską (ur.+/-1730). Spisana została wówczas w Krakowie (bez daty dziennej, w dokumencie pozostawiono puste miejsce) intercyza przedślubna. Teść - Karol na Żywcu i Pieskowej Skale Gonzaga Myszkowski Wielopolski, IX ordynat pińczowski i w tym czasie starosta generalny krakowski oraz koniuszy koronny, zobowiązał się do wypłacenia 200 tysięcy złp. posagu w pół roku po ślubie, kiedy zięć znajdzie lokacyję przez zastaw lub kupno dóbr. Gdyby zaś nie udało się tego zrealizować, teść płaciłby po upływie tego czasu tylko procenty od tej sumy. Matka panny młodej była marszałkówna koronna Elżbieta Mniszchówna. 24 lipca Teodor zapisał Konstancji sumę 100 tys. złp długiem na dobrach Pilica i Smoleń. 23 września tego roku Konstancja została odnotowana jako matka chrzestnej już jako pani na Pilcy i Smoleniu. Kolejne 100 tysięcy posagu zabezpieczył Teodor na Korzkwi, którą zakupił w 1755 r. W tym samym roku urodził się jedyny syn podskarbiego, Karol. Konstancja Wielopolska zmarła 3 sierpnia 1755 i pochowana została w Krakowie, w klasztorze oo. reformatów. Przywilejem z 21 lutego 1774 r. oblatowanym w Krakowie 29 kwietnia tr. ojciec zapewnił Karolowi dożywotnią posesję tenuty Wola Libertowska z przynależnościami, wśród których był folwark w Kleszczowej. W drugiej połowie tego roku doszło do uzyskania przez Karola dwóch dalszych przywilejów. Pierwszy z nich zezwala Józefowi de Żydów Życińskiemu, podczaszemu czernichowskiemui jego małżonce Konstancji z Komornickich na odstąpienie Kleszczowej, którą Teodor Wessel nabył na kredyt dla syna. 25 października 1780 r. dług z tego tytułu, wynoszący 24 tysięcyprzelał na Jana Zeloffa, dołączywszy do tego pożyczone od niego 10 tysięcy i jako roczny procent od tej sumy wypuścił Zeloffowi Kleszczową w trzyletnią arendę. Drugi przywilej zezwalał na objęcie przez Karola wójtostwa w tej wsi po rezygnacji Juliana Czerkiewicza, który otrzymał je zaledwie przed rokiem, 6 września 1773. 24 grudnia tr. do akt ziemskich krakowskich wpisane zostały kolejne dwie umowy: pierwsza z Katarzyną Bockową, wdową i jej synem Wilhelmem Bock, o wójtostwo w Chlinie dla Karola Wessla. Z wynegocjowanej sumy odstępnego 8 tysięcy złp Bockowie otrzymali w gotówce tylko 1500, resztę Teodor Wessel, zastępując syna, zapisał, wraz z prowizją, na dobrach pilickich. Królewskie zezwolenie na cesję wójtostwa chlińskiego na osobę Karola Wessla wydane zostało 22 listopada tr., a jego intromisja na tę nieruchomość nastąpiła 8 lutego1775 r. Wszystkie wymienione akta do roboracji przedstawiał w Krakowie Józef Ostoja Ostaszewski. Wkrótce Karol hrabia na Pilicy Wessel, także popada w długi i w zamian za procenty od pożyczonych sum oddaje w dzierżawę kredytodawcom dobra własne i trzymane królewszczyzny. Opis z tego okresu przedstawia zabudowania dworu i folwarku w Kleszczowej:

Dwór nowo postawiony, o 2 pokojach i 2 gabinetach z kominem nowo wywiedzionym i piecami, i piwnicą pod tem budynkiem sklepioną i murowaną, i dachem nowo pobitym.[…] gromada kleszczowska odbywa powinności :strażą strzeże do dwora kolejno we dnie i w nocy na cały rok,w lecie także powinna odbywać stróżą do pilnowania zboża w kopach lub na garściach będącego.

Folwark, w którym izba z kumorą, naprzeciwko piekarnia, dachem pobity, całkiem potrzebuje przestawienia, ponieważ cały budynek zgniły i dach zły. Obory pod snopkami, te z gruntu złe, przestawienia potrzebujące. Stajnia z wozownią nowo przestawiona, gontami pokryta. Spichlerz na zboże ten z gruntu zły, przestawienia potrzebujący. Stodoły 2, jedna zła, przestawienia potrzebująca, druga dobra, z szopą z chrostu na słomę.

Browar, w którym izba z kumorą, z stajnią i wszelka zabudowlą, nowo postawionym gontami pobity.

Karczmy -jedna na błoniu z stajnia wjezdną ,w której izba i kumora snopkiem poszyta, lecz wierz[ch] z gruntu zły, potrzebuje reparacyi. Druga na trakcie wielkopolskim wjezdna, w której izba i kumora niedawno zreparowana. Trzecia na Piasku wjezdna, snopkami pokryta,w której izba i kumora, ta niedawno postawiona,nowa.

Pola dworskie kleszczowskie- Pierwsze pole poczyna się od gościńca pileckiego, ciągnie się do lasu wyciętego kleszczowskiego wzdłuż i wszerz od granicy udorskiej do gruntu gromadzkiego Mikołaja Sobaszczyka. Drugie pole, kawałki gruntów, Rędziny i Spławy zwane, od granicy udorskiej ciągnące się do łąk dworskich kleszczowskich. Trzecie pole, Sadki zwane, po oboch stronach rzeki Pilica zwanej.

Od 1760 r., Teodor Wessel trzymał Szypowice, nie dopuszczając do intromisji Antoniego i Anieli Lucińskich, mimo iż od 22 lutego 1775 r. wykazywali się oni przywilejem na tę królewszczyznę. Po długich targach zrzekli się jej na korzyść Karola. 11 czerwca 1776 Karol Wessel oddaje Józefowi Gnoińskiemu w użytkowanie klucz królewszczyzn za prowizję od pożyczki 100 tysięcy florenów. 27 stycznia1778 r. Karol Larisch zaoferował kredyt 120 tysięcy florenów w zamian za 6-letnią dzierżawę starostwa libertowskiego, dzięki czemu dłużnik spłaca 50 tysięcy florenów. Dotychczasowy dzierżawca na mocy ugody między oboma najemcami ma je jednak użytkować jeszcze przez rok. 20 lutego 1779 r. Referendaria Koronna wezwała przed swe oblicze Teodora Wessla, nazywając go aktualnym Dóbr Naszych Chliny i Wierzbicy Uprzywilejowanym Possessorem. Następny pozew, sporządzony 24 kwietnia 1780 r. miał, jako tych dóbr posesorów, dwóch adresatów, ojca i syna. W toku postępowania sąd referendarski stwierdził, że rzeczywistym dzierżawcą jest Karol Wessel, który od kogo innego a nie od Oyca swego nabył takie bezsporne prawo. Po1780 r. Karol zawarł związek małżeński z córką generała majora wojsk koronnych a następnie generała adiutanta królewskiego Jana Dąmbskiego i Elżbiety z Mniszchów -Anną Dąmbską. W 1767 roku zmarła jej matka a w dwa lata później ojciec. Opiekunami Anny zostali jej stryjowie August i Stanisław Dąmbscy. Stryj Anny Stanisław Dąmbski żonaty był z Józefą Wesslówną, z którą miał trzy córki i trzech lub czterech synów. Wśród  dzieci Stanisława i Józefy była późniejsza właścicielka Pilicy Teodora z Dąmbskich Kownacka a syn Adam od Karola Wessla nabył Grodzisk. Anna, określana jako "awanturnicza piękność", w roku 1779 wyszła za spokrewnionego z nią w odległych pokoleniach Ksawerego Dąmbskiego. Po rozwodzie, który miał miejsce w roku 1780 wyszła za mąż za Karola Wessla. W 1782 r. (lub w 1780) Karol Larisch przejął od Teodora Wessla z tytułu długów na trzy lata starostwa lipnickiego, rezygnując ze starostwa libertowskiego, a w r. 1783 przejął w użytkowanie od rodziny Wesslów obciążone długami dobra Pilica. Prawa do tej posiadłości scedował odpłatnie Dionizemu Mniewskiemu. Kiedy Teodor Wessel nie był w stanie spłacać lawinowo narastających długów rozpoczęła się fala procesów wytaczanych przez wierzycieli. 15 października 1785 r sąd grodzki w Krakowie polecił sporządzić szczegółowy inwentarz majątku obejmujący Owczarnię, Sławniów, Zarzecze i Złożeniec. 24 czerwca 1785 ur. Jan Zeloff uzyskał od Karola Wessla prawo do młyna Zagayny w Kleszczowej, ze stawkiem pustym, z polami i łąkami do karczmy Mikuła zwanej ciągnącymi się. Przywilej króla Stanisława Augusta, nadany w Warszawie 8 kwietnia 1788 r., potwierdzał nadanie prawa emfiteutycznego, a oblatowany został 26 czerwca 1789 w aktach ziemskich krakowskich. W obu dokumentach mowa jest o „erygowaniu papierni we wsi Kleszczowa zamiast młyna Zagajny”. W 1787roku na wszelkie dobra Wessla został nałożony areszt na rzecz wierzycieli a Trybunał Koronny w Lublinie stworzył z tego majątku „massę konkursową wesslowską”. Kiedy 5 listopada 1787 r. opisywano w Pilicy jedno z porozumień z wierzycielami, Anna de Dąmbskie Wesslowa Capitanea Libertoviensis była już w trakcie rozwodu z Karolem Wesslem. Wyszła później za rotmistrza Kawalerii Narodowej Dionizego Mniewskiego. Prawo do Kleszczowej zostało potwierdzone przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego 8 kwietnia 1788 r. W 1789 r. wieś Kleszczowa z wójtostwem była: W posesyi W. Karola Wessla starosty libertowskiego, jako zaświadczają przywileje od Najjaśn. Stanisława Augusta króla polskiego, de data pierwszego przywileju Varsowiae ,die 15 mensis septembris 1774 a., a zaś w grodzie krakowskim feria 5 ante festum s. Hedvigis electae proxima, die scilicet 13 mensis octobris anno eodem 1774 oblatowanego; drugiego, de data varsoviae,15 mensis septembris 1774 a., a zaś w grodzie krakowskim, tegoż samego dnia i roku oblatowanego, przed nami, lustratorami, złożone. Teodor Wessel, wplątany w potężne kłopoty ekonomiczne, zmarł 21 maja 1791. Spoczął w podziemiach kościoła oo. reformatów w Pilicy, gdzie syn ufundował mu nagrobek. Lista jego wierzycieli obejmowała 86 osób różnego stanu i profesji, od książąt (Józef książę Czartoryski oraz Fryderyk Ludwik de Hohenlohe Ingelsingen) po ludzie z nizin społecznych, jak niebogaty kupiec Salamon z Pilicy czy Lebonowa wdowa. Spadkobiercą Teodora Wessla został jego jedyny syn, Karol, któremu zostawił w spadku skromne starostwo libertowskie. Spadkobiercami byli również: Józefa z Wesslów, żona Stanisława Dąmbskiego, wojewody brzeskiego kujawskiego i ich córka, ex-synowa Teodora, Anna z Dąmbskich, kasztelanowa brzeska, wówczas już żona Dionizego Mniewskiego. Część zobowiązań dłużnych ciążyła na Karolu. Ich wysokość określono na: Summy Kapitalne 256 255 zł 15 gr, Summy prowizyonalne 65 695 zł 3 gr i Summy processowe 89 zł 28 gr, razem 322 040 zł i 6 gr, co stanowi niecałe 9% długów ojca. Karol Wessel ożenił się z Ewą Szaniawska h. Junosza. Niepewne jest brzmienie jej panieńskiego nazwiska. W dokumentach pojawia się jako: Szeniawska, Szaniawska i Sieniawska. Nie wiadomo kiedy, ani w którym kościele, odbyły się zaślubiny. Najwcześniejsza wzmianka o Ewie jako małżonce Karola pochodzi z 2 września 1795 r., kiedy przed chlińskim proboszczem, z Józefem Ostaszewskim, podawała do chrztu Józefa Karola Narkiewicza, potomka wójta chlińskiego. Niewiele więcej o niej wiadomo. Zmarła 17 marca 1806, mając 36 lat i nie pozostawiając potomstwa. W roku 1790 Trybunał Koronny przyznał prawo do masy spadkowej Teodora Wessla 86 osobom i instytucjom. Z tego okresu pochodzi Inwentarz Dóbr Klucza Pileckiego przy oddawaniu go w posesyją St. Dąbskiemu wojewodzie, Dyonizemu Mniewskiemu kasztelanowi Brzeskiemu, Kujawskiemu, tudzież J.O.X. Józefowi Czartoryskiemu Stolnikowi Wielkiego Księstwa Litewskiego — wierzycielom Wesslowskim podczas zjazdu na tychże dobrach na mocy wyroku Trybunału Głównego Koronnego.

III rozbiór Polski, poprzedzony zajęciem przez Prusy, w roku 1794, m.in. Pilicy, Woli i Żarnowca, podzielił posiadłości Wessla między zabór pruski i austriacki. W zaborze pruskim 29 lipca 1796 wydano dekret, na podstawie którego królewszczyzny, z wyjątkiem sołectw, wójtostw i wybraniectw, przejęto pod zarząd Jego Królewskiej Pruskiej Mci. Dotychczasowym posiadaczom starostw wyznaczono wynagrodzenie ze skarbu, tzw. kompetencje, ustalane według dokumentu z 20 września t.r. Następnie przejęte majątki wypuszczano w 6-letnie dzierżawy z czynszem według nowego oszacowania. 241 dóbr przeznaczono na donacje, którymi obdarowano 52 zasłużonych, nie dotknęło to jednak mienia Karola Wessla. W zaborze austriackim królewszczyzny uznane zostały za własność monarchy, którą wyprzedawano masowo. Dobra libertowskie, pozostały nadal w rękach Karola Wessla, który tytułował się Capitaneus Bonorum Wola Libertowska. Sporządzony 10 lipca 1802 roku wykaz danin w naturze przysługujących kościołowi w Chliniewymienia wsie królewskie, Chlinę i Kleszczową, jako znajdujące się w dożywotnim posiadaniu Karola Wessla. 21 marca 1806 zmarła żona Karola, Ewa z Szaniawskich Wesslowa i pochowana została w krypcie fundatorskiej w pilickim kościele oo. reformatów. W wyniku kski Prus w wojnie z Napoleonem, po zawarciu 9 lipca 1807 r. traktatu w Tylży, z terenów zagarniętych przez Prusy w II i III rozbiorze utworzono Księstwo Warszawskie, w skład którego weszła Pilica i Wola Libertowska oraz ziemie leżące po lewej stronie rzeki Pilicy. Spowodowało to groźbę utraty przez Wessla starostwa libertowskiego. 30 czerwca 1807 Napoleon podpisał dokument, którym rozdał francuskim dygnitarzom znaczną część dóbr narodowych. Otrzymało je dwudziestu siedmiu marszałków i generałów francuskich oraz trzech Polaków: Henryk Dąbrowski, ks. Józef Poniatowski i Józef Zajączek. Wśród obdarowanych był marszałek Jean Lannes, który dostał dawne księstwo siewierskie. Strona polska uważała, że księstwo obejmuje tylko dawne posiadłości biskupów krakowskich. Marszałek domagał się jeszcze Koziegłów, Lelowa, Olsztyna, Sławkowa, Rokitna, Szyc, Woli Libertowskiej wraz Kleszczową i Żarnowca. Doszło nawet do przejściowego zajęcia tych dóbr przez wojsko. Trzecią żoną Karola Wessla była Matylda Mechtylda Gostkowska. Ślub odbył się 13 kwietnia 1807 w Kromołowie. 26 maja 1808 r. urodził się pierwszy spośród ośmiu potomków – córka Konstancja Nepomucena. Powołana wiosną 1808 r. komisja zażądała zwrotu terenówzajetych przez marszałka Lannesa i rozliczenia się z pobranych dochodów. Marszałek zmarł 22 maja1809, z ran odniesionych w bitwie pod Essling i problem niejako sam się rozwiązał. Majątek Karola Wessla po raz kolejny nie został uszczuplony. Kolejnymi jego potomkami byli:

  • Jakub Ludwik Józef, ur. 13 sierpnia 1809, zm. 13 marca 1811 r.

  • Florentyna Karolina, ur. 21 października1810, zm. 4 kwietnia1811 r. Z aktu jej urodzin wiemy, że Karol Wessel był Sędzią Pokoju Powiatu Pileckiego. Funkcje tę pełnił przez 15 lat.

  • Franciszek Eliasz, ur. 8 marca 1812, zm. 3 listopada1833.

  • Karolina Euzebia, ur. 24 października1813.

Po klęsce Napoleona w 1812 r. zlikwidowano oczywiście dokonane przez niego donacje. Dokonano tego 2 maja1813, a 31 sierpnia 1815 r. rząd tymczasowy Królestwa Polskiego oddał je w zarząd Izbie Administracyjnej Dóbr Korony. Karol Wessel doczekał się kolejnych potomków:

  • Joanna Marianna Agnieszka, ur. 24 maja1815, pośpiesznie ochrzczona 28 majaprzez urzędnika stanu cywilnego, ks. Bojarskiego, na Gront Dworu Woli Libertowskiey przybyłego.

  • Jan Chryzostom Michał, ur. 27 stycznia 1817 r. Poślubił Rachelę z Karęgów, której ufundował w kościele w Korzkwi epitafium: DOM pamięci Racheli z Karęgów Hrabiny Wessel zmarłej 19 września 1875 w wieku lat 49 poświęcają pozostali mąż i zięć, prosząc o pobożne westchnienie.

  • Franciszka Filipina Petronela, ur. 23 maja 1818 r. 25 maja otrzymała chrzest z wody, dopełniony 31 maja sakramentem, udzielonym w kościele w Żarnowcu.

Jeszcze za życia Karola, bo roku 1822, starostwo libertowskie zostało zwrócone skarbowi Księstwa Warszawskiego. Pomimo tego Karol nadal określany był w dokumentach jako starosta libertowski. Kiedy na mocy traktatu rosyjsko-austriacko-pruskiego z 3 maja 1815, dokonano podziału ziem Księstwa Warszawskiego tworząc obszar zwany potocznie królestwem Kongresowym, interesy Karola Wessla nie doznały większego uszczerbku. 24 maja 1825 r. w związku z zawieraniem, na żądanie Karola Wessla, Naddzierżawcy Dóbr Rządowych Wola Libertowska, zwanych Ekonomią, Układu dobrowolnego o zamianę wytyczney dziesięciny z gruntów Dworskich, należącey do Kościoła Parafialnego Chlińskiego" przeliczającego dziesięciny w naturze na czynsz pieniężny, oświadczył on: iż regestrów gospodarskich zbioru i omłotu wszelkiego rodzaiu Zboża dziesięcinie uległego z ostatnich lat sześciu [dotyczy to Folwarku Rządowego Wola Libertowska i podobnego w Kleszczowie] złożyć nie może dla tego, że Dobra te dopiero w r. 1823 Possesyą Dzierżawną od Rządu wziął, i to zeznanie swoie zaprzysiągł wedle następującej roty. Wynika z tego, że w jego przywiązaniu do Dóbr tych powstała jakaś luka. Odnosi się to zapewne jedynie do Folwarku Rządowego we wsi Kleszczowa, któremu poświęcony był przytaczany dokument. Folwark ten, należący od 1774 r. do Karola, położony był co prawda w Ekonomii i Gminie Wola Libertowska w Powiecie Pilickiem Obwodzie Olkuskiem, ale nie stanowił nigdy integralnej części starostwa libertowskiego. 28 września 1825 r. córka Konstancja poślubiła, liczącego 20 lat, Waleriana Wielogłowskiego, herbu Starykoń, syna Ignacego i Marianny, dziedziców Zborowa, Kikowa i Solca. Pół roku później Karol już nie żył. Zmarł 30 marca 1826 o godz. 6 rano, co odnotowano w księgach kościoła żarnowieckiego. Jego zgon zgłosili w kancelarii parafialnej Jan Blaski, Burmistrz Miasta Narodowego Żarnowiec, i Feliks Przybylski, Sekretarz Ławnik. Nabożeństwo żałobne celebrował ks. Tomasz Nowiński, doktor teologii i profesor prawa kanonicznego, w latach (1788-1819) prepozyt generalny Bożogrobców w Miechowie, od 1816 r. biskup tytularnym Biblos (w Palestynie), kustosz Grobu św. w Jerozolimie. Karol Wessel pochowany został w grobach zakonnych u franciszkanów w Pilicy. Napis na nagrobku, ufundowanym przez syna, Jan Chryzostoma, brzmi: DOM - Pamięci Karola Hrabi Wessel Starosty Libertowskiego zmarłego w 1825 oraz małżonki jego Matyldy z Gostkowskich hr. Wesslów zmarłej w r. 1858 wdzięczny syn poświęca prosząc o modlitwy za ich dusze. Dobra pozostałe po Karolu były zadłużone, obciążone różnymi zapisami . O zapis na dobrach Przychody do 1828 r. toczył się spór sądowy. 4 marca 1832 kolejna córka Karola, Joanna Marianna Agnieszka, wyszła za 34-letniego Karola de Godefrey, dziedzica Dóbr Kociny i Radzcę Woyewodzkiego, urodzonego w Krakowie [...] w Dobrach Rabsztynie iako Naddzierżawca zamieszkałego. 25 sierpnia 1842 r. następna córka, Franciszka Filipina Petronela, poślubiła 40-letniego Tomasza Baruth Witkowskiego z Rudołtowic herbu Nowina, Naddzierżawcę Ekonomii Żarnowieckiey, na przedmieściu Zabrodzie zamieszkałego.

Sabina z Gostkowskich Grzegorzewska, autorka „Pamiętnika o Maryi Wesslównie Królewiczowej Konstantowej Sobieskiej” określiłaKarolaWessla: […] Lekko szalony, zagrzęzły w rozkoszach […].